twierdza

Twierdza Osowiec

Zwiedzanie Twierdzy Osowiec i muzeum

Z Goniądza do Osowca-Twierdzy można dostać się samochodem (8km), rowerem lub pieszo (ok. 6 km). Trasa bezpieczna, o małym stopniu natężenia ruchu drogowego – prowadzi głównie drogą asfaltową, miejscami drogą żwirową. Wyjeżdżając z Goniądza należy kierować się na zachód. Dojeżdżając do przejazdu kolejowego przed trasą Ełk–Białystok można skręcić w prawo w drogę żwirową wzdłuż torów (Twierdza-Osowiec ok. 1 km), bądź jechać dalej drogą asfaltową w kierunku Ełku, po około 2 km skręcić w prawo w kierunku Osowca-Twierdzy.

Muzeum Twierdzy Osowiec oraz trasy turystyczne Fortu I-go znajdują się na terenie jednostki Wojska Polskiego. Zwiedzanie tych obiektów może odbywać w zorganizowanych grupach, tylko po uprzednim umówieniu się z przewodnikiem z Osowieckiego Towarzystwa Fortyfikacyjnego (OTF) pod nr telefonu 600 941 954, wyłącznie w dni od poniedziałku do piątku. Pierwsze wejście grup możliwe o 10.00, ostatnie o 13.00.Oprowadzana grupa może liczyć maksymalnie do 35 osób + opiekunowie.Do zorganizowanych grup nie dołącza się turystów indywidualnych. Minimalny czas zwiedzania to 2 godziny. Trasa do zwiedzania liczy 9 godzin. W tym można obejrzeć: Muzeum Twierdzy Osowiec, podziemia, budowle fortyfikacyjne oraz wiele ciekawostek przyrodniczych.
Miejsce zbiórki: przy bramie Jednostki Wojskowej, tuż za siedzibą Biebrzańskiego Parku Narodowego.
Opłaty: 40 zł za każdą godzinę oprowadzania grupy oraz indywidualne bilety wstępu (ulgowy – młodzież do ostatniej klasy gimnazjum: 5 zł; normalny – pozostałe osoby: 7 zł).
Poza sezonem (w miesiącach od września do maja) ewentualne zapotrzebowanie na zwiedzanie należy uzgadniać telefonicznie.

Z DZIEJÓW OSOWCA

Osadnictwo w rejonie Osowca istniało już w czasach przedhistorycznych. Świadczą o tym wykopaliska na okolicznych piaszczystych grądzikach i wydmach, w postaci tak zwanych stacji krzemiennych. Osowiec to dawna wieś Okrasa, powstała przed 1444 r. Największy swój rozkwit przeżyła na przełomie XVII i XVIII wieku, za sprawą Stanisława Antoniego Szczuki, podkanclerzego litewskiego. Wtedy jego staraniem został wybudowany most na rz. Biebrzy oraz wzniesiono dwie karczmy i komorę celną. W 1743 r. Osowiec został przekształcony w prywatne miasteczko o nazwie Marcinopol. Niestety, w 1827 r. stracił prawa miejskie.
Burzliwe i ciekawe były dzieje Osowca w czasie powstań narodowych. Dochodziło tu do licznych bitew i potyczek.
Nazwę miejscowości Osowiec należy tłumaczyć jako miejsce odludne, osowiałe i opuszczone. Inne pochodzenie nazwy można upatrywać od gatunku drzew, tj. osiki. Podówczas na tutejszych grądach rósł las osowy, czyli osikowy. Natomiast nazwa Osowiec-Twierdza została nadana w 1998 r. z inicjatywy Mirosława Worony, przy pełnym poparciu mieszkańców osady.

TWIERDZA OSOWIEC

Twierdza Osowiec stanowiła ważny element zespołu umocnień broniących zachodnich granic imperium rosyjskiego. Została usytuowana na jedynej przeprawie przez bagna biebrzańskie, w najbardziej newralgicznym
miejscu, to jest dwukilometrowym zwężeniu doliny Biebrzy. Jej ogólnym zadaniem była obrona przed ewentualnym atakiem wojsk niemieckich z Prus Wschodnich. Stąd na niej spoczął główny ciężar blokowania całej doliny, jak też zabezpieczenia linii kolejowej do Grajewa, ze szczególnym uwzględnieniem mostu kolejowego w Osowcu.
Budowę Twierdzy Osowiec rozpoczęto w 1882 r., a zakończono w 1892 r. Jednakże do wybuchu I wojny światowej trwały ciągłe prace modernizacyjne, polegające między innymi na wzmacnianiu budowli ceglanych dolewkami z betonu. W zasadniczym okresie wznoszenia twierdzy wybudowano cztery forty: Centralny (I), Zarzeczny (II), Szwedzki (III) oraz Nowy (IV), tworzący dobrze rozwinięty rejon umocniony. Pierwsze trzy forty projektował i kierował na ich terenie pracami gen. inż. R. Krasowski (1882-1891). Fort IV był natomiast dziełem sztabskapitana inż. N. A. Bujnickiego. Z chwilą przystąpienia do fortyfikowania Osowca nastąpiło gwałtowne ożywienie gospodarcze regionu – wzrósł transport kolejowy, rozwinął się handel, powstały cegielnie m.in. w rejonie Hornostaj i Knyszyna.
Mury w poszczególnych budowlach wznoszono tradycyjnymi technikami murarskimi z cegły pełnej, zazwyczaj o wymiarach 28 x 14 x 7 cm. Stosowano lepiszcze cementowo-wapienne, natomiast fugi wypełniano wypukłą ozdobną spoiną cementową. W przypadku użycia bloczków kamiennych, zazwyczaj obrabiano je z pięciu stron do rozmiaru 45 x 25 x 15 cm. Oprócz masy ceramicznej i kamiennej wykorzystywano także stal, która w większości pochodziła z Niemiec. Na uwagę zasługuje również wręcz perfekcyjne kładzenie cegły. Warto też podkreślić dbałość budowniczych o estetykę obiektów. Pomimo ich militarnego przeznaczenia są bardzo dekoracyjne. Taki efekt uzyskano poprzez zastosowanie różnego typu ceglanych kształtek.
W latach 1914-1915 wojska niemieckie (8 armii) nacierające z Prus, przeprowadziły trzy szturmy na warownię. Wszystkie spełzły na niczym, nawet ten, w którym użyto gazów bojowych (chloru) i zginęło około 2000 żołnierzy rosyjskich. Załoga ewakuowała się dopiero w dniach 18–23 VIII 1915 roku, ze względu na niekorzystną dla Rosjan sytuacją strategiczną na froncie. Mimo to, jako jedna z nielicznych zdała doskonale egzamin. Jej obrona przeszła do historii. A nawet została porównana z działaniami wojennymi w 1916 roku pod Verdun we Francji.
W okresie II Rzeczypospolitej wybrane budowle Twierdzy Osowiec były modernizowane przez Szefostwo Fortyfikacji oraz Kierownictwo Robót Fortyfikacyjnych. Wzniesiono szereg schronów o konstrukcji żelazobetonowej. Przez cały ten czas kwaterowały tu różne polskie formacje. Mieściła się m.in. Centralna Szkoła Podoficerska Korpusu Ochrony Pogranicza. Podczas września 1939 r. nie doszło do walk w obrębie Twierdzy Osowiec, sam fakt jej istnienia odstraszył wroga. Do tego też zapewne przyczyniły się stworzone zalewy i zapory przeciwczołgowe. Dalsze losy twierdzy były bardzo zmienne. W jej granicach kolejno na przemian stacjonowali żołnierze niemieccy i sowieccy.
Przez osiem lat powojennych w Twierdzy Osowiec nie było wojska. Dopiero w 1953 r. rozlokowano tu stacjonującą do dziś Jednostkę Wojskową. Wejście żołnierzy skutecznie ukróciło proceder rabunkowy we wszystkich fortach.
W najlepszym stanie zachowania są obecnie Fort I i Fort III. Natomiast pozostałe popadły w ruinę na wskutek działań wojennych, czy też procederu rozbiórkowego, dokonanego przez okoliczną ludność, tuż po II wojnie światowej.
9 X 1998 roku Twierdza Osowiec została wpisana do rejestru zabytków. W tym samym roku na terenie Fortu I (Centralnego) dzięki Osowieckiemu Towarzystwu Fortyfikacyjnemu (OTF) zostało otwarte Muzeum Twierdzy Osowiec oraz oddana do zwiedzania trasa historyczno-przyrodnicza.

Fort I (Centralny) dzięki działaniom Osowieckiego Towarzystwa Fortyfikacyjnego (OTF) w chwili obecnej jest częściowo udostępniony dla turystów i ma wytyczone trasy do zwiedzania. Na terenie Fortu Centralnego znajduje się Muzeum Twierdzy Osowiec, którym opiekuje się Osowieckie Towarzystwo Fortyfikacyjne.

Fort II (Zarzeczny), zniszczony podczas działań wojennych, jest pod nadzorem starostwa powiatowego w Mońkach i wejście na teren fortu jest niebezpieczne.

Warto wiedzieć

Bunkier – tej nazwy nie używamy w odniesieniu do schronów! Jeżeli nie umiemy określić nazwy obiektu, stosujmy zastępcze określenia, np. budowla wojskowa, itp.
Fort – (franc. fort – mocny) samodzielny obiekt obronny w zasadzie z XIX i początku XX wieku, na rzucie pięciobocznym lub nieregularnym, złożony z wału bojowego z fosą i skazamatowanych budowli, najczęściej koszar, schronów pogotowia i potern.
Fosa – (rów) wykopane obniżenie terenu, rodzaj szerokiego rowu, stanowiące przeszkodę na zewnątrz wału bojowego. Rozróżniamy fosę mokrą (wypełnioną wodą) i fosę suchą (bez wody).
Kaponiera (kojec) – skazamatowana budowla do obrony w poziomie dna fosy. Kaponiery dzielą się na skarpowe, często wydłużone, półkoliście zakończone, wysunięte z oskarpowania wału bojowego i młodsze (po 1885 r.) jako tylko betonowa ściana z dwustronnymi strzelnicami w przeciwskarpie fosy.
Poterna – podziemny chodnik komunikacyjny.
Prochownia – magazyn amunicji. Rawelin ? trójkątna, samodzielna budowla wojskowa, połączona z fortem poterną lub wałem.
Schron – budowla fortyfikacyjna typu zakrytego, której głównym zadaniem jest ochrona ludzi, zwierząt i sprzętu bojowego przed niszczącym działaniem artylerii wroga. Schron stanowi element fortyfikacyjnej rozbudowy terenu. Ze względu na cechy szczególne niektóre nazywane są ostrogami, tradytorami i kaponierami.
Twierdza – ufortyfikowany rejon przygotowany do obrony okrężnej, posiadający stały garnizon, uzbrojenie i zapasy bojowe. Główne cele: zamknięcie ważnych dróg, przepraw, itp.